Ik had niet verwacht dat dit zou gaan werken...
Ik heb een cursus klokkenreparatie gevolgd, om de beginselen van klokken, tandwielen en dergelijke te begrijpen. Daarna besloot ik zelf iets met tandwielen te bouwen.
Geen klok, maar iets leukers, en iets dat niet zo soepel en precies hoeft te lopen als een klok, want de machines die je daarvoor nodig hebt, heb ik niet. Ik moet alle onderdelen met de hand kunnen maken. Ik wilde dus een lollig project om mee te experimenteren...
Ik ben ook een grote fan van de Discworld-serie van Terry Pratchett. Als je niet weet waar ik het over heb: Zoek het op! Lees de boeken! Draag de sering!
Je kunt waarschijnlijk wel raden waar dit heen gaat: ik wilde een planetarium van de Discworld maken.
Het heeft een half jaar geduurd, maar het lijkt af!
Het voelt hier en daar een beetje wiebelig aan, en ik ben er heel voorzichtig mee als ik het gebruik, maar alles lijkt nog steeds te werken.
Tekst en uitleg
Ik heb geprobeerd zoveel mogelijk feiten uit de boeken te verwerken. Sommige feiten over de astronomie van de Discworld zijn te vinden in de boeken van de serie zelf, en verder in aanvullende publicaties zoals de Compleat Discworld Atlas en de Discworld Almanak. Niet alle details worden helemaal uitgewerkt, en niet alles klopt als je de berekeningen maakt. Voor zover ik weet, heeft Terry Pratchett nooit volledig uitgelegd hoe de astronomie van de Discworld werkt, en veel van de inconsistenties kunnen waarschijnlijk worden verklaard met "Omdat... nouja, magie!"
Maar ik kan een poging wagen...
Het basisidee achter de Discworld wordt uitgelegd in het eerste boek van de serie, The Colour Of Magic:
Through the fathomless depths of space swims the star turtle Great A'Tuin, bearing on its back the four giant elephants who carry on their shoulders the mass of the Discworld. A tiny sun and moon spin around them, on a complicated orbit to induce seasons [...]
Het citaat dat de kalender uitlegt, is ook vrij duidelijk:
The disc's tiny orbiting sunlet maintains a fixed orbit while the majestic disc turns slowly beneath it. The disc itself revolves once every eight hundred days. This is a Celestial Year, which consists of eight seasons. The summers are those times when the sun rises or sets at the nearest point on the Rim, the winters those occasions when it rises or sets at a point around ninety degrees along the circumference. A Celestial Year is usually divided into two Common or Agricultural Years of 400 days, containing one of every season.
Ik heb tijdens de bouw verschillende overwegingen, concessies en keuzes gemaakt, maar daar ga ik hier niet verder op in. Ik hoop alleen dat ik de volgende keer dat ik de serie herlees geen details tegenkom die niet in mijn model passen...
De aandrijving
Het geheel wordt aangedreven door aan de hendel te draaien.
De baan van de zon is vast, in het verticale vlak langs de ruggengraat van Great A'Tuin. De hendel moet tegen de klok in worden gedraaid, zodat de zon opkomt aan de kant van het hoofd van Great A'Tuin, en de Disc met de klok mee draait (van bovenaf gezien).
Eén draai aan de hendel staat voor één dag. De zon draait een keer per dag om de schijf en de schijf draait elke 800 dagen, één "Celestial Year", een keer rond.
De kalender
Onder de Disc draait de kalenderring eenmaal per "Common Year", 400 dagen, rond.
Het jaar is verdeeld in 13 maanden van elk 32 dagen, behalve de maand Ick, van 16 dagen.
De maanden staan aangegeven op de ring; de pijl geeft (bij benadering) de huidige datum aan.
De maan
De maan draait ook (ongeveer) een keer per dag om de schijf. De maan zit vast aan een arm, die over de tanden van de kalenderring rolt.
In mijn model ligt de maanbaan in een verticaal vlak dat eens in de 63,6... dagen ronddraait.
Maanfases
Volgens de Discworld Almanak:
The orbits of the Sun and Moon about the World, passing over and beneath it in an ellipse or flattened circle, are very similar and periodically the Moon passes so close to the Sun that one face of it is scorched. By the great foresight of the Keeper of the Geometries, the Moon spins in its path so that this is always the same face, which by now is quite blackened. And thus, when this face revolves towards the world, are the Phases or Aspects of the Moon caused.
Volle maan treedt op wanneer het vlak van de maanbaan samenvalt met het vlak van de zonnebaan, wanneer de maan gedurende langere tijd dicht bij de zon kan zijn. Nieuwe maan treedt op wanneer de maanbaan loodrecht op de zonnebaan staat.
De indicator op de voet van het planetarium geeft de maanfase aan.
Tussen twee volle manen zitten 31,8... dagen: bijna, maar niet precies een maand. Ik wilde niet dat het exact 32 dagen zou zijn, anders zouden de banen van de maan en de zon te perfect op elkaar aansluiten.
Zo draait de maan ook in bijna, maar niet precies een dag om de schijf, om wat variatie te krijgen in de posities van de zon en de maan.
De Disc
Ik heb de kaart uit de Compleat Discworld Atlas nagetekend op een plaat triplex, die van onderen verstevigd is met wat balkjes (tegen het kromtrekken).
Daarna met beits en blanke lak het geheel glimmend blauw gemaakt, en ten slotte het land met acrylverf er op geschilderd. Zo blijft het water glimmend, en het land wordt mat.
Het geraamte
Het moeilijkste was, om te bedenken hoe alles los van elkaar moet bewegen.
De centrale verticale as bestaat uit vier concentrische delen: Een binnenste as waar de Disc op draait, daaromheen een buis als as voor de maanarm, daaromheen nog een buis als as voor de kalenderring, en daaromheen een vaste buitenste buis met een steunring en de datumindicator.
De binnenste drie assen draaien elk via hun eigen tandwielen met verschillende snelheden.
De basis
Een vierkante kast van (ik geloof) Aziatisch ceder met daar bovenop een gemozaiekte schildpad uit restjes achterblad van diverse eerdere gitaarprojecten. Kop en ledematen zijn van restjes parelhout, het schild van segmenten rode gomboom, met buitenom een rand bubinga.
Voor de olifanten heb ik een plaatje van een bovenaanzicht van een olifant genomen, en dat vier keer uitgesneden uit een velletje fineer van iets leuks met een wilde tekening er in. Wat variatie door te spiegelen en de slurf bij de ene een beetje anders te laten lopen dan bij de andere. Een beetje bijkleuren om aan te geven waar de oren zitten, het ziet er best overtuigend uit.
De slagtanden komen uit een fineertje van lichter hout, esdoorn denk ik. Maar dat zijn kleine stukjes die hier en daar uitsteken en erg makkelijk afbreken. Misschien ga ik daar ooit nog nieuwe tanden voor maken, van been of zo.
Het binnenwerk
Hier ging het natuurlijk om. Eerst een heleboel rekenen en tekenen. Wat moet hoe snel draaien, en in welke richting...
Hoeveel tandwielen heb je dan nodig, en hoeveel tanden moet elk wiel krijgen?
